Menüdeki ızgara köfte 280 TL. Kârlı mı? Cevabı çoğu restoran sahibi sezgisiyle verir: "Kasada iyi satıyor, iyidir." Oysa köftenin porsiyon maliyetini hesaplamadığınız sürece bunun kârlı mı, sadece çok satan mı olduğunu bilemezsiniz. Bu yazıda bir tabak için reçete çıkarmayı, randımanı ve firesini hesaba katmayı ve fiyatı maliyetten türetmeyi adım adım gösteriyoruz. Örnekteki rakamlar varsayımsaldır; kendi tedarikçi fiyatlarınızla yeniden hesaplamanız gerekir.
Reçete: tabakta ne var?
Reçete, bir porsiyon için kullanılan her malzemenin gramajının yazıldığı listedir. Burada gözden kaçan şey, tabağa konmayan ama kullanılan malzemelerdir: kızartma yağı, baharat, pişirme sırasında dökülen sos. Porsiyon maliyetine sadece "tabakta gördüğünüz" malzemeyi koyarsanız maliyeti olduğundan düşük bulursunuz. İki kalemi mutlaka hesaba katın: tüketim malzemesi (yağ, tuz, kağıt) ve ambalaj (paket servis varsa).
Randıman: aldığınızın hepsini kullanamazsınız
Kasaptan 1 kilo kıyma alıp 1 kilo köfte yapabilirsiniz, ama 1 kilo biberden 1 kilo biber doğranmaz; sap, çekirdek ve çürük atılır. Randıman, satın alınan malzemenin kullanılabilir kısmının oranıdır. Hesabı:
- Kullanılabilir birim maliyet = satın alma fiyatı / randıman oranı.
- Örneğin 1 kg biber 60 TL ve randıman %80 ise, 1 kg temiz biberin maliyeti 60 / 0,80 = 75 TL.
Pişirmede de kayıp var: et pişince su kaybeder, gramajı düşer. Reçeteyi çiğ gramajla mı, pişmiş gramajla mı yazdığınızı belirleyin ve bütün reçetelerde aynı yöntemi kullanın.
Örnek: ızgara köfte tabağı
Varsayımsal fiyatlar, KDV hariç:
| Malzeme | Gramaj | Birim maliyet | Porsiyon maliyeti |
|---|---|---|---|
| Köfte harcı (kıyma, soğan, baharat) | 180 g | 420 TL/kg | 75,60 TL |
| Pilav | 150 g | 50 TL/kg | 7,50 TL |
| Közlenmiş biber ve domates | 80 g | 75 TL/kg | 6,00 TL |
| Piyaz | 60 g | 90 TL/kg | 5,40 TL |
| Ekmek | 1 adet | 5 TL | 5,00 TL |
| Yağ ve tüketim malzemesi | 1 porsiyon | 4 TL | 4,00 TL |
| Toplam malzeme maliyeti | 103,50 TL |
Tabağın malzeme maliyeti 103,50 TL. Menü fiyatı 280 TL ise bu fiyat KDV dahil. KDV hariç satış fiyatını bulmak için KDV oranına bölmek gerekir. Yemek hizmetinde uygulanan KDV oranını GİB'in KDV Genel Uygulama Tebliği'nin güncel metninden kontrol edin; lokanta ve benzeri yerlerde verilen yemek hizmetinde indirimli oran, alkollü içeceklerde genel oran uygulanıyor. Oranı %10 kabul edersek, 280 / 1,10 = 254,55 TL KDV hariç satış fiyatıdır.
- Maliyet oranı = 103,50 / 254,55 = %40,7.
- Brüt kâr payı = 254,55 - 103,50 = 151,05 TL.
Şimdi sorulacak soru, bu oranın sizin hedefinizle uyuşup uyuşmadığı. İşletmenizin kira, personel ve enerji giderine göre kendi hedef maliyet oranınızı belirleyin; bu rakam her restoranda farklıdır.
Fiyatı maliyetten türetmek
Hedef maliyet oranınız %35 ise, bu tabağın KDV hariç fiyatı 103,50 / 0,35 = 295,71 TL, KDV dahil yaklaşık 325 TL olur. Bunu menüye koymak zor olabilir, çünkü rakipler 280 TL satıyor. O zaman iki seçeneğiniz var: maliyeti düşürmek (gramaj, tedarikçi, randıman) ya da tabağın kârlılığını başka kalemlerden (içecek, tatlı) tamamlamak. Hangi yolu seçeceğiniz bir karar; ama kararı hesapla vermek ile sezgiyle vermek arasında fark var.
Teorik tüketim ve sayım farkı
Reçete tanımlıysa, bir ayda satılan 1.200 köfte tabağı için 216 kg köfte harcı kullanılmış olmalı (1.200 x 180 g). Ay sonunda stok sayımı bu tüketimden 12 kg fazla bir düşüş gösteriyorsa, aradaki fark fire, ikram, yanlış gramaj ya da kayıp demektir. Reçetesi olmayan bir işletmede bu karşılaştırma yapılamaz, çünkü "olması gereken" rakam yoktur. Sayım farkını azaltmak istiyorsanız, önce olması gereken tüketimi hesaplayacak bir yapı kurmak gerekir.
Fiyat değişince maliyet de değişir
Köfte harcının fiyatı bir ayda %10 artarsa köftenin maliyeti 7,56 TL artar ve maliyet oranı yaklaşık üç puan yükselir (%40,7'den %43,6'ya). Menüyü her hafta yeniden hesaplamanız gerekmez, ama tedarikçi fiyatları belirgin değiştiğinde en çok satan on ürünün maliyetini yeniden kontrol edin. Reçeteyi programa girdiyseniz, malzeme fiyatı güncellendiğinde porsiyon maliyeti de güncellenir; elle hesap tablosunda bu iş unutulur.
Kafe örneği ve sık yapılan hatalar
Aynı mantık içecekte de işler. Varsayımsal rakamlarla: 18 gram çekirdek kahve (900 TL/kg) 16,20 TL, 200 ml süt (40 TL/L) 8,00 TL, bardak, kapak ve karıştırıcı 4,00 TL, şeker ve diğer küçük kalemler 0,80 TL; toplam 29 TL. Fiyatı 120 TL ise (KDV dahil) KDV hariç yaklaşık 109 TL olur ve maliyet oranı %27 civarında kalır. Sütün fiyatı iki ayda 40 TL'den 48 TL'ye çıkarsa maliyet 1,60 TL artar; fiyatı aynı tutarsanız kâr payınız bu kadar erir. Hesabı bilen işletme fiyat artışını zamanında yapar, bilmeyen ise ay sonunda fark eder.
Sık yapılan beş hata
- KDV dahil fiyatla maliyeti kıyaslamak. Malzeme maliyeti KDV hariç, menü fiyatı KDV dahil olduğunda oran olduğundan düşük görünür.
- Randımanı unutmak. Satın alma fiyatını doğrudan kullanmak, özellikle sebze, balık ve et kalemlerinde maliyeti gerçekten düşük gösterir.
- Yan malzemeleri saymamak. Yağ, ekmek, baharat ve sos küçük kalemlerdir ama günde 150 porsiyonda büyük toplam yapar.
- Reçeteyi güncellememek. Şef gramajı değiştirdi, reçete eski kaldı; teorik tüketim ile gerçek tüketim kopar.
- Tek fiyatla hesap yapmak. Aynı malzemenin üç tedarikçisi varsa, en son alınan fiyatı ya da ortalamayı kullanacağınızı baştan belirleyin.
İlk hafta ne yaparsınız?
Menünüzde 80 kalem varsa hepsiyle başlamayın. Son bir ayda en çok satan on ürünü seçin, her birinin reçetesini mutfakta tartarak çıkarın ve porsiyon maliyetini hesaplayın. Bu on ürün cironuzun büyük kısmını oluşturuyorsa, ilk haftanın sonunda işletmenin kâr tablosunun çoğuna hâkim olursunuz. Sonraki hafta ikinci on ürünü ekleyin. Tek seferde bütün menüyü çıkarmaya çalışan işletmeler, genellikle üçüncü günde vazgeçer.
Menü kalemlerini dört gruba ayırın
Satış adedi ve brüt kâr payı rakamlarını yan yana koyduğunuzda her ürün dört gruptan birine düşer:
- Çok satan, yüksek kârlı: menünüzün omurgası, bunları öne çıkarın.
- Çok satan, düşük kârlı: fiyatı ya da gramajı gözden geçirin.
- Az satan, yüksek kârlı: menüde daha görünür yere koymayı deneyin.
- Az satan, düşük kârlı: menüden çıkarmayı düşünün.
VectONN'da menü reçetesi
VectONN'un restoran çözümünde her menü kalemi için reçete tanımlanır; program porsiyon maliyetini hesaplar ve satış yapıldığında malzemeleri stoktan otomatik düşer. Böylece reçeteye göre olması gereken tüketim ile sayımdaki gerçek durum arasındaki farkı ay sonuna kadar beklemeden görebilirsiniz. Stok kısmı çok depolu ve çok birimli çalıştığı için bakkaldan alınan koli ile mutfakta kullanılan gram aynı kartta izlenir. Ayrıntı için Restoran ve Kafe sayfasına bakabilirsiniz.
Etiketler restoranporsiyon maliyetireçetestok